ถือหุ้นไขว้ระหว่างบริษัทในเครือ ผิดกฎหมายและภาษีไหม

การถือหุ้นไขว้ (Cross-Shareholding) คือกรณีที่บริษัท A ถือหุ้นในบริษัท B และบริษัท B ก็ถือหุ้นกลับมาในบริษัท A ด้วย ซึ่งโดยหลักการทั่วไปไม่ถือเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมายในตัวเอง แต่มีข้อจำกัดเฉพาะเจาะจงภายใต้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์บางกรณี และที่สำคัญกว่านั้นคือส่งผลกระทบโดยตรงต่อสิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลระหว่างนิติบุคคลตามประมวลรัษฎากร

การถือหุ้นไขว้ (Cross-Shareholding) คืออะไร

การถือหุ้นไขว้ หมายถึงสถานการณ์ที่นิติบุคคลสองแห่งถือหุ้นซึ่งกันและกัน เช่น บริษัท A ถือหุ้นในบริษัท B ในสัดส่วนหนึ่ง ขณะเดียวกันบริษัท B ก็ถือหุ้นกลับมาในบริษัท A ด้วย ลักษณะนี้มักเกิดขึ้นในกลุ่มธุรกิจที่มีผู้ถือหุ้นเดียวกันหรือใกล้ชิดกัน โดยอาจเกิดจากการวางแผนโครงสร้างการถือหุ้นเพื่อผลประโยชน์บางประการ เช่น การควบคุมอำนาจบริหารร่วมกัน หรือเกิดขึ้นโดยไม่ได้ตั้งใจจากการปรับโครงสร้างธุรกิจในอดีต

ในทางกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การถือหุ้นไขว้ไม่ได้ถูกห้ามโดยเด็ดขาดในทุกกรณี แต่มีข้อจำกัดเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับบริษัทมหาชนจำกัดและบริษัทในเครือบางลักษณะ ซึ่งมีวัตถุประสงค์ป้องกันการปั่นทุนหรือการควบคุมอำนาจบริหารที่ไม่เป็นธรรมต่อผู้ถือหุ้นรายย่อย ผู้ประกอบการที่วางแผนโครงสร้างถือหุ้นไขว้ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายเพื่อตรวจสอบว่าลักษณะการถือหุ้นที่วางแผนไว้เข้าข่ายข้อจำกัดใดหรือไม่

ผลกระทบสำคัญ: สิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลหายไป

ประเด็นที่สำคัญที่สุดสำหรับ SME ที่มีโครงสร้างกลุ่มบริษัทคือผลกระทบต่อสิทธิยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลจากเงินปันผลตามมาตรา 65 ทวิ (10) แห่งประมวลรัษฎากร ซึ่งกำหนดหลักเกณฑ์ไว้ดังนี้

• ยกเว้นภาษี 100%: กรณีบริษัทผู้รับเงินปันผลถือหุ้นในบริษัทผู้จ่ายตั้งแต่ร้อยละ 25 ของหุ้นที่มีสิทธิออกเสียงขึ้นไป และ ไม่มีการถือหุ้นไขว้ระหว่างกัน
• ยกเว้นภาษีเพียง 50%: กรณีทั่วไปที่ถือหุ้นน้อยกว่าร้อยละ 25 หรือ มีการถือหุ้นไขว้ระหว่างบริษัทผู้จ่ายและบริษัทผู้รับ แม้จะถือหุ้นเกินร้อยละ 25 ก็ตาม

กล่าวคือ แม้บริษัทแม่จะถือหุ้นในบริษัทลูกเกินร้อยละ 25 ซึ่งตามปกติควรได้รับยกเว้นภาษีเงินปันผลเต็ม 100% แต่หากบริษัทลูกถือหุ้นกลับมาในบริษัทแม่ด้วยไม่ว่าสัดส่วนเท่าใด สิทธิยกเว้นจะลดลงเหลือเพียง 50% ทันที ซึ่งเป็นข้อจำกัดที่ SME หลายรายไม่ทราบมาก่อน และอาจส่งผลให้เสียภาษีเพิ่มขึ้นโดยไม่จำเป็นหากมีเงินปันผลระหว่างกันจำนวนมาก

ทำไมกฎหมายภาษีถึงจำกัดสิทธิกรณีถือหุ้นไขว้

เหตุผลเชิงนโยบายภาษีเบื้องหลังข้อจำกัดนี้คือการป้องกันไม่ให้กลุ่มบริษัทใช้โครงสร้างการถือหุ้นไขว้เพื่อวนเงินปันผลไปมาระหว่างกันโดยได้รับยกเว้นภาษีเต็มจำนวนทั้งสองทาง ซึ่งอาจนำไปสู่การวางแผนภาษีที่เกินความจำเป็นเชิงพาณิชย์ กรมสรรพากรจึงกำหนดเงื่อนไขให้สิทธิยกเว้นเต็ม 100% ต้องเป็นกรณีการถือหุ้นทางเดียว (One-Way Holding) เท่านั้น ไม่ใช่การถือหุ้นไขว้กลับไปกลับมา

ตัวอย่างการคำนวณผลกระทบทางภาษี

สมมติบริษัท A ถือหุ้นในบริษัท B สัดส่วน 40% และบริษัท B จ่ายเงินปันผลให้บริษัท A จำนวน 1,000,000 บาท หากไม่มีการถือหุ้นไขว้ บริษัท A จะได้รับยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลเต็ม 100% ของเงินปันผลนี้ เนื่องจากถือหุ้นเกิน 25% แต่หากบริษัท B ถือหุ้นกลับมาในบริษัท A แม้เพียง 1% ก็ตาม สิทธิยกเว้นจะลดลงเหลือ 50% ทันที หมายความว่าเงินปันผล 500,000 บาทจะต้องนำไปรวมคำนวณเป็นรายได้ที่ต้องเสียภาษีเงินได้นิติบุคคลตามปกติ ซึ่งอาจสร้างภาระภาษีเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับกรณีไม่มีการถือหุ้นไขว้

ข้อจำกัดทางกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องกับการถือหุ้นไขว้

นอกจากประเด็นภาษีแล้ว การถือหุ้นไขว้ในบางลักษณะอาจเข้าข่ายข้อจำกัดตามกฎหมายอื่น เช่น กฎเกณฑ์ของสำนักงานคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ (ก.ล.ต.) สำหรับบริษัทที่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ หรือข้อจำกัดเกี่ยวกับการนับคะแนนเสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้นเพื่อป้องกันการควบคุมอำนาจบริหารที่ไม่เป็นธรรม ผู้ประกอบการที่มีแผนจะจดทะเบียนเข้าตลาดหลักทรัพย์ในอนาคตควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายเพื่อประเมินผลกระทบของโครงสร้างถือหุ้นไขว้ที่มีอยู่ตั้งแต่เนิ่นๆ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ไม่ตรวจสอบโครงสร้างการถือหุ้นทั้งกลุ่มก่อนวางแผนจ่ายเงินปันผล: ทำให้พลาดสิทธิยกเว้นภาษี 100% โดยไม่รู้ตัวว่ามีการถือหุ้นไขว้อยู่ในโครงสร้าง
• คิดว่าสัดส่วนการถือหุ้นไขว้เพียงเล็กน้อยจะไม่มีผลกระทบ: ในความเป็นจริงแม้ถือหุ้นไขว้เพียงสัดส่วนน้อย สิทธิยกเว้นก็ลดลงเหลือ 50% ทันทีเช่นกัน
• ไม่ปรับโครงสร้างการถือหุ้นให้ชัดเจนตั้งแต่เริ่มจัดตั้งกลุ่มบริษัท: ทำให้ต้องแก้ไขโครงสร้างในภายหลังซึ่งมีต้นทุนและความยุ่งยากมากกว่าวางแผนตั้งแต่แรก
• ไม่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านภาษีก่อนจัดโครงสร้างกลุ่มบริษัทที่ซับซ้อน: ทำให้พลาดโอกาสประหยัดภาษีที่ถูกต้องตามกฎหมาย

คำแนะนำเชิงปฏิบัติ

หากคุณกำลังวางแผนโครงสร้างกลุ่มบริษัทหรือมีแผนจ่ายเงินปันผลระหว่างบริษัทในเครือ ควรตรวจสอบโครงสร้างการถือหุ้นทั้งกลุ่มอย่างละเอียดก่อนว่ามีการถือหุ้นไขว้อยู่หรือไม่ หากพบว่ามี ควรพิจารณาปรับโครงสร้างให้เป็นการถือหุ้นทางเดียว (One-Way Holding) หากเป็นไปได้ตามเหตุผลเชิงพาณิชย์ เพื่อรักษาสิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลเต็ม 100% และควรปรึกษาที่ปรึกษาภาษีหรือนักบัญชีที่มีความเชี่ยวชาญด้านโครงสร้างกลุ่มบริษัทก่อนตัดสินใจจ่ายเงินปันผลจำนวนมากระหว่างบริษัทในเครือ เพื่อวางแผนภาษีให้ถูกต้องและประหยัดที่สุด

ใช้บทความนี้กับธุรกิจของคุณอย่างไร

เนื้อหาเรื่อง ถือหุ้นไขว้ระหว่างบริษัทในเครือ ผิดกฎหมายและภาษีไหม ควรนำไปใช้ตรวจสอบกับเอกสารและตัวเลขจริงของกิจการ ไม่ใช่อ่านเพื่อจำคำศัพท์ เพราะแนวทางบัญชีและภาษีขึ้นกับข้อเท็จจริง เอกสาร และรอบเวลาที่เกิดรายการของแต่ละธุรกิจ

แหล่งอ้างอิงที่ใช้ทบทวน

• กรมสรรพากร (rd.go.th)
• กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (dbd.go.th)
• ระบบยื่นแบบออนไลน์ e-Filing กรมสรรพากร

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

การถือหุ้นไขว้ระหว่างบริษัทในเครือผิดกฎหมายหรือไม่?

โดยหลักการทั่วไปไม่ถือเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมายในตัวเอง แต่มีข้อจำกัดเฉพาะเจาะจงภายใต้กฎหมายบางกรณี เช่น บริษัทมหาชนจำกัดหรือบริษัทที่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายเพื่อตรวจสอบกรณีเฉพาะของกิจการ

ถือหุ้นไขว้กระทบสิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลอย่างไร?

หากบริษัทผู้รับถือหุ้นเกิน 25% ในบริษัทผู้จ่าย ปกติจะได้รับยกเว้นภาษีเงินปันผล 100% แต่หากมีการถือหุ้นไขว้ระหว่างกันไม่ว่าสัดส่วนเท่าใด สิทธิยกเว้นจะลดลงเหลือเพียง 50% ทันทีตามมาตรา 65 ทวิ (10) แห่งประมวลรัษฎากร

ถือหุ้นไขว้สัดส่วนน้อยจะยังกระทบสิทธิยกเว้นภาษีหรือไม่?

กระทบเช่นกัน แม้จะถือหุ้นไขว้เพียงสัดส่วนเล็กน้อย เช่น 1% สิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลก็ลดลงเหลือ 50% ทันที เนื่องจากกฎหมายกำหนดเงื่อนไขว่าต้องไม่มีการถือหุ้นไขว้เลยจึงจะได้รับยกเว้นเต็ม 100%

ทำไมกฎหมายภาษีถึงจำกัดสิทธิกรณีถือหุ้นไขว้?

เพื่อป้องกันไม่ให้กลุ่มบริษัทใช้โครงสร้างถือหุ้นไขว้วนเงินปันผลไปมาระหว่างกันโดยได้รับยกเว้นภาษีเต็มจำนวนทั้งสองทาง ซึ่งอาจนำไปสู่การวางแผนภาษีที่เกินความจำเป็นเชิงพาณิชย์

ควรทำอย่างไรหากพบว่ากลุ่มบริษัทของตนมีการถือหุ้นไขว้อยู่?

ควรพิจารณาปรับโครงสร้างให้เป็นการถือหุ้นทางเดียว (One-Way Holding) หากเป็นไปได้ตามเหตุผลเชิงพาณิชย์ เพื่อรักษาสิทธิยกเว้นภาษีเงินปันผลเต็ม 100% และปรึกษาที่ปรึกษาภาษีก่อนดำเนินการปรับโครงสร้าง

การถือหุ้นไขว้มีข้อจำกัดทางกฎหมายอื่นนอกจากเรื่องภาษีหรือไม่?

อาจเข้าข่ายข้อจำกัดตามกฎเกณฑ์ของสำนักงาน ก.ล.ต. สำหรับบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ หรือข้อจำกัดเรื่องการนับคะแนนเสียงในที่ประชุมผู้ถือหุ้น ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายหากมีแผนจดทะเบียนเข้าตลาดหลักทรัพย์ในอนาคต

ควรตรวจสอบโครงสร้างถือหุ้นไขว้ตอนไหน?

ควรตรวจสอบตั้งแต่เริ่มจัดตั้งกลุ่มบริษัท และก่อนตัดสินใจจ่ายเงินปันผลจำนวนมากระหว่างบริษัทในเครือทุกครั้ง เพื่อวางแผนภาษีให้ถูกต้องและประหยัดที่สุดตั้งแต่ต้น