TFRS 8 การรายงานส่วนงานดำเนินงาน บริษัทไทยต้องเปิดเผยอะไร

ถ้าบริษัทของคุณดำเนินธุรกิจหลายกลุ่มผลิตภัณฑ์หรือหลายพื้นที่ในนิติบุคคลเดียว คำตอบสั้นๆ คือ TFRS 8 กำหนดให้ต้องเปิดเผยข้อมูลทางการเงินแยกตาม "ส่วนงานดำเนินงาน" (Operating Segment) ในหมายเหตุประกอบงบการเงิน หากส่วนงานนั้นมีขนาดใหญ่พอตามเกณฑ์เชิงปริมาณ 10% แต่ในทางปฏิบัติมาตรฐานนี้บังคับใช้เฉพาะบริษัทที่มีหลักทรัพย์จดทะเบียนหรือกำลังยื่นขอเสนอขายหลักทรัพย์ ไม่ใช่ SME ทั่วไปทุกราย

มาตรฐานการรายงานทางการเงินฉบับที่ 8 เรื่องส่วนงานดำเนินงาน (TFRS 8) เป็นมาตรฐานที่หลายเจ้าของธุรกิจ SME ไม่ค่อยคุ้นเคย เพราะโดยหลักการแล้วมาตรฐานนี้บังคับใช้เฉพาะกิจการที่มีความรับผิดชอบต่อสาธารณะ (Publicly Accountable Entities) เช่น บริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ หรือบริษัทที่อยู่ระหว่างยื่นแบบแสดงรายการข้อมูลเพื่อเสนอขายหลักทรัพย์ต่อประชาชน อย่างไรก็ตาม เจ้าของธุรกิจที่วางแผนจะนำบริษัทเข้าตลาดหลักทรัพย์ในอนาคต หรือกำลังขยายกิจการจนมีหลายสายผลิตภัณฑ์ ควรทำความเข้าใจหลักการนี้ไว้ตั้งแต่เนิ่นๆ เพื่อวางระบบบัญชีบริหารให้รองรับการเปิดเผยข้อมูลได้ในอนาคต

ส่วนงานดำเนินงานคืออะไร

ส่วนงานดำเนินงาน (Operating Segment) หมายถึงส่วนประกอบของกิจการที่มีลักษณะครบ 3 ข้อ ได้แก่ (1) มีกิจกรรมทางธุรกิจที่อาจก่อให้เกิดรายได้และค่าใช้จ่าย (2) ผลการดำเนินงานถูกทบทวนเป็นประจำโดย "ผู้มีอำนาจตัดสินใจสูงสุดด้านการดำเนินงาน" (Chief Operating Decision Maker หรือ CODM) เพื่อใช้ตัดสินใจจัดสรรทรัพยากรและประเมินผลงาน และ (3) มีข้อมูลทางการเงินแยกต่างหากสำหรับส่วนงานนั้น จุดที่ต่างจากมาตรฐานเดิมคือ TFRS 8 ใช้ "มุมมองของผู้บริหาร" (Management Approach) เป็นหลัก คือดูว่าองค์กรแบ่งส่วนงานภายในอย่างไรในการรายงานต่อผู้บริหารจริง ไม่ใช่กำหนดหลักเกณฑ์ตายตัวจากภายนอก เช่น แบ่งตามประเภทผลิตภัณฑ์หรือภูมิศาสตร์แบบบังคับ

ใครบ้างที่ต้องปฏิบัติตาม TFRS 8

บริษัทที่ต้องเปิดเผยข้อมูลตามมาตรฐานนี้คือกิจการที่มีความรับผิดชอบต่อสาธารณะ ได้แก่ บริษัทที่ตราสารหนี้หรือตราสารทุนซื้อขายในตลาดสาธารณะ หรือกำลังอยู่ระหว่างกระบวนการออกตราสารดังกล่าว รวมถึงกิจการที่ถือสินทรัพย์ในฐานะทรัสตีให้กับกลุ่มบุคคลในวงกว้าง เช่น สถาบันการเงิน บริษัทประกันภัย และบริษัทหลักทรัพย์ ส่วน SME ทั่วไปที่ใช้มาตรฐานการรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ (TFRS for NPAEs) หรือมาตรฐาน PAEs ที่ไม่เข้าเงื่อนไขข้างต้น โดยทั่วไปไม่ต้องเปิดเผยข้อมูลตาม TFRS 8 แต่ควรตรวจสอบกับผู้สอบบัญชีเสมอ เพราะเกณฑ์การจัดกลุ่มกิจการอาจเปลี่ยนแปลงตามประกาศของสภาวิชาชีพบัญชีในแต่ละปี

เกณฑ์เชิงปริมาณ 10% ในการกำหนดส่วนงานที่รายงาน

เมื่อกิจการระบุส่วนงานดำเนินงานได้แล้ว ขั้นต่อไปคือพิจารณาว่าส่วนงานใดมีขนาดใหญ่พอที่ต้อง "รายงานแยก" (Reportable Segment) โดยใช้เกณฑ์เชิงปริมาณอย่างน้อยหนึ่งข้อต่อไปนี้ ซึ่งโดยทั่วไปกำหนดไว้ที่ระดับ 10% ของฐานเปรียบเทียบที่เกี่ยวข้อง:

• รายได้ที่รายงานของส่วนงานนั้น (รวมรายได้จากลูกค้าภายนอกและรายได้ระหว่างส่วนงาน) มีสัดส่วนตั้งแต่ 10% ขึ้นไปของรายได้รวมทุกส่วนงาน
• กำไรหรือขาดทุนของส่วนงานนั้นมีมูลค่าสัมบูรณ์ตั้งแต่ 10% ขึ้นไปเมื่อเทียบกับมูลค่าที่มากกว่าระหว่างผลรวมกำไรของส่วนงานที่มีกำไรทั้งหมด กับผลรวมขาดทุนของส่วนงานที่ขาดทุนทั้งหมด
• สินทรัพย์ของส่วนงานนั้นมีสัดส่วนตั้งแต่ 10% ขึ้นไปของสินทรัพย์รวมทุกส่วนงาน

นอกจากนี้ มาตรฐานยังกำหนดเกณฑ์เสริมว่า หากส่วนงานที่รายงานรวมกันมีรายได้จากลูกค้าภายนอกน้อยกว่า 75% ของรายได้รวมทั้งกิจการ ต้องระบุส่วนงานเพิ่มเติมให้ครบจนกว่าจะถึงเกณฑ์ 75% แม้ส่วนงานนั้นจะไม่เข้าเกณฑ์ 10% ก็ตาม เพื่อให้ผู้ใช้งบการเงินเห็นภาพรวมกิจกรรมหลักของกิจการได้ครบถ้วน

ข้อมูลที่ต้องเปิดเผยสำหรับแต่ละส่วนงาน

ตัวอย่างการจัดกลุ่มส่วนงานของธุรกิจ

สมมติบริษัทแห่งหนึ่งดำเนินธุรกิจ 3 กลุ่ม คือ กลุ่มจำหน่ายวัสดุก่อสร้าง กลุ่มให้เช่าเครื่องจักรก่อสร้าง และกลุ่มบริการติดตั้งงานระบบ โดยผู้บริหารระดับสูงได้รับรายงานผลกำไรขาดทุนแยกทั้ง 3 กลุ่มทุกเดือนเพื่อใช้ตัดสินใจจัดสรรงบลงทุน หากพิจารณารายได้รวมทั้งบริษัท 100 ล้านบาท และกลุ่มจำหน่ายวัสดุก่อสร้างมีรายได้ 70 ล้านบาท กลุ่มให้เช่าเครื่องจักรมีรายได้ 22 ล้านบาท ส่วนกลุ่มบริการติดตั้งมีรายได้เพียง 8 ล้านบาท จะพบว่ากลุ่มจำหน่ายวัสดุก่อสร้าง (70%) และกลุ่มให้เช่าเครื่องจักร (22%) เข้าเกณฑ์ 10% ของรายได้รวม จึงต้องรายงานแยกทั้งสองส่วนงาน ส่วนกลุ่มบริการติดตั้ง (8%) ไม่เข้าเกณฑ์รายได้ แต่ต้องตรวจสอบเกณฑ์กำไรขาดทุนและสินทรัพย์เพิ่มเติมก่อนสรุปว่าไม่ต้องรายงานแยก เพราะเข้าเกณฑ์เพียงข้อเดียวก็ต้องรายงานแล้ว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการจัดทำรายงานส่วนงาน

ความเชื่อมโยงกับการวางแผนภาษีและการบริหารจัดการ

แม้ TFRS 8 จะเป็นเรื่องการเปิดเผยข้อมูลทางบัญชี แต่ข้อมูลรายส่วนงานที่จัดทำอย่างเป็นระบบยังมีประโยชน์ต่อการบริหารภายใน เช่น การวิเคราะห์ความสามารถในการทำกำไรของแต่ละสายธุรกิจ การตัดสินใจขยายหรือยุบหน่วยธุรกิจ และการเตรียมข้อมูลสำหรับนักลงทุนหรือธนาคารที่ต้องการเห็นภาพรายละเอียดมากกว่างบการเงินรวม อย่างไรก็ตาม การจัดกลุ่มส่วนงานเพื่อวัตถุประสงค์ทางบัญชีไม่ควรนำไปใช้สรุปผลกระทบทางภาษีโดยตรง เนื่องจากภาษีเงินได้นิติบุคคลคำนวณจากกำไรสุทธิทางภาษีของทั้งนิติบุคคล ไม่ได้แยกตามส่วนงาน จึงควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านภาษีแยกต่างหากหากต้องการวางแผนภาษีตามผลประกอบการรายหน่วยธุรกิจ

แนวทางปฏิบัติที่แนะนำ

• ตรวจสอบกับผู้สอบบัญชีตั้งแต่เนิ่นๆ ว่ากิจการเข้าเงื่อนไขต้องปฏิบัติตาม TFRS 8 หรือไม่ โดยเฉพาะหากมีแผนเข้าตลาดหลักทรัพย์
• ออกแบบรายงานผลการดำเนินงานภายในให้สอดคล้องกับมุมมองของผู้บริหารตั้งแต่ต้น เพื่อให้พร้อมสำหรับการเปิดเผยข้อมูลในอนาคต
• จัดทำรายการกระทบยอดระหว่างข้อมูลส่วนงานกับงบการเงินรวมทุกงวดบัญชี เพื่อลดข้อผิดพลาดตอนปิดงบประจำปี
• ทบทวนการจัดกลุ่มส่วนงานทุกครั้งที่มีการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างธุรกิจอย่างมีนัยสำคัญ
• ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านมาตรฐานบัญชีเมื่อไม่แน่ใจว่าส่วนงานใดเข้าเกณฑ์ต้องรายงานแยก

สรุป

TFRS 8 เป็นมาตรฐานที่ใช้มุมมองของผู้บริหารเป็นหลักในการกำหนดส่วนงานดำเนินงาน และกำหนดเกณฑ์เชิงปริมาณ 10% เพื่อคัดเลือกส่วนงานที่ต้องรายงานแยก มาตรฐานนี้บังคับใช้เฉพาะกิจการที่มีความรับผิดชอบต่อสาธารณะ แต่ SME ที่วางแผนขยายกิจการหรือเข้าตลาดทุนในอนาคตควรเริ่มวางระบบรายงานผลการดำเนินงานแยกตามหน่วยธุรกิจตั้งแต่เนิ่นๆ เพื่อให้พร้อมรับมือกับข้อกำหนดการเปิดเผยข้อมูลที่ซับซ้อนขึ้นเมื่อกิจการเติบโต

ใช้บทความนี้กับธุรกิจของคุณอย่างไร

เนื้อหาเรื่อง TFRS 8 การรายงานส่วนงานดำเนินงาน บริษัทไทยต้องเปิดเผยอะไร ควรนำไปใช้ตรวจสอบกับเอกสารและตัวเลขจริงของกิจการ ไม่ใช่อ่านเพื่อจำคำศัพท์ เพราะแนวทางบัญชีและภาษีขึ้นกับข้อเท็จจริง เอกสาร และรอบเวลาที่เกิดรายการของแต่ละธุรกิจ

แหล่งอ้างอิงที่ใช้ทบทวน

• กรมสรรพากร (rd.go.th)
• กรมพัฒนาธุรกิจการค้า (dbd.go.th)
• ระบบยื่นแบบออนไลน์ e-Filing กรมสรรพากร

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

TFRS 8 บังคับใช้กับ SME ทั่วไปหรือไม่

โดยทั่วไปไม่บังคับ เพราะ TFRS 8 ใช้เฉพาะกิจการที่มีความรับผิดชอบต่อสาธารณะ เช่น บริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์หรือกำลังยื่นเสนอขายหลักทรัพย์ ควรตรวจสอบสถานะกิจการกับผู้สอบบัญชีเพื่อความชัดเจน

ส่วนงานดำเนินงานกับหน่วยงานในผังบัญชีเหมือนกันหรือไม่

ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน ส่วนงานดำเนินงานพิจารณาจากมุมมองที่ผู้มีอำนาจตัดสินใจสูงสุดใช้ทบทวนผลงานจริง ซึ่งอาจต่างจากโครงสร้างหน่วยงานในผังบัญชีภายใน

เกณฑ์ 10% ใช้กับตัวเลขอะไรบ้าง

ใช้ได้ 3 ทาง คือ สัดส่วนรายได้ กำไรขาดทุน หรือสินทรัพย์ของส่วนงานเทียบกับฐานรวมทั้งกิจการ หากเข้าเกณฑ์ข้อใดข้อหนึ่งตั้งแต่ 10% ขึ้นไปต้องรายงานแยก

ถ้าส่วนงานที่รายงานรวมกันมีรายได้ไม่ถึง 75% ของรายได้รวมต้องทำอย่างไร

ต้องระบุส่วนงานเพิ่มเติมให้รายงานจนกว่าผลรวมรายได้จากลูกค้าภายนอกของส่วนงานที่รายงานจะถึง 75% ของรายได้รวมทั้งกิจการ แม้ส่วนงานนั้นจะไม่เข้าเกณฑ์ 10% ก็ตาม

ต้องเปิดเผยข้อมูลลูกค้ารายใหญ่หรือไม่

ต้องเปิดเผย หากมีลูกค้ารายใดสร้างรายได้ตั้งแต่ 10% ของรายได้รวมทั้งกิจการขึ้นไป มาตรฐานกำหนดให้เปิดเผยการพึ่งพาลูกค้ารายนั้นในหมายเหตุประกอบงบการเงิน

การจัดกลุ่มส่วนงานมีผลต่อการคำนวณภาษีเงินได้นิติบุคคลหรือไม่

การจัดกลุ่มส่วนงานเป็นเรื่องการเปิดเผยข้อมูลบัญชี ไม่ได้เปลี่ยนวิธีคำนวณภาษีซึ่งคำนวณจากกำไรสุทธิทางภาษีทั้งนิติบุคคล ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านภาษีแยกต่างหากหากต้องการวิเคราะห์ผลประกอบการรายหน่วยธุรกิจเพื่อวางแผนภาษี

หากไม่แน่ใจว่ากิจการต้องปฏิบัติตาม TFRS 8 หรือไม่ควรทำอย่างไร

ควรปรึกษาผู้สอบบัญชีหรือผู้เชี่ยวชาญด้านมาตรฐานการบัญชีเพื่อตรวจสอบสถานะความรับผิดชอบต่อสาธารณะของกิจการก่อนตัดสินใจว่าต้องเปิดเผยข้อมูลส่วนงานหรือไม่