แนวทางการทำบัญชีและภาษีสำหรับธุรกิจวิสาหกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise - SE) ในไทย

วิสาหกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise — SE) ในไทยมีกรอบกฎหมายเฉพาะตัวภายใต้ พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 ซึ่งเปิดช่องให้ SE ที่จดทะเบียนถูกต้องได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีที่แตกต่างจากบริษัทธรรมดา บทความนี้อธิบายหลักการทำบัญชีและภาษีเฉพาะของ SE ตั้งแต่การเลือกรูปแบบกิจการ เงื่อนไขการได้สิทธิ์ยกเว้นภาษีนิติบุคคล ไปจนถึงภาระภาษีอื่น ๆ ที่ยังคงต้องปฏิบัติตามแม้จะได้รับการยกเว้น CIT (ข้อมูล ณ ปี 2569)

วิสาหกิจเพื่อสังคมในไทยคืออะไร และมีกี่ประเภท

ตาม พ.ร.บ. ส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 วิสาหกิจเพื่อสังคมคือองค์กรที่ดำเนินธุรกิจโดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อแก้ไขปัญหาสังคมหรือสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่เพื่อแสวงหากำไรสูงสุดให้ผู้ถือหุ้น SE แบ่งออกเป็น 2 ประเภทสำคัญ ที่มีผลต่อภาษีแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

• ประเภทที่ 1 — ไม่จ่ายกำไร (Non-Profit Distribution): ห้ามจ่ายเงินปันผลหรือผลประโยชน์ใด ๆ ให้ผู้ถือหุ้น ต้องนำกำไรกลับไปลงทุนในกิจการเพื่อสังคมทั้งหมด SE ประเภทนี้มีสิทธิ์ขอยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคล (CIT) ตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด
• ประเภทที่ 2 — จ่ายกำไรได้ (Profit Distribution): จ่ายเงินปันผลได้แต่ต้องนำกำไรส่วนหนึ่งไปใช้ประโยชน์ทางสังคมตามสัดส่วนที่กำหนด SE ประเภทนี้ไม่ได้รับการยกเว้น CIT แต่ยังอาจได้รับประโยชน์จากการเป็นปลายทางของเงินลงทุนและเงินบริจาคที่ผู้สนับสนุนนำไปหักภาษีได้

การเลือกประเภทตั้งแต่ตอนจดทะเบียนจึงเป็นการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ที่ส่งผลต่อโครงสร้างภาษีและการระดมทุนในระยะยาว ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนยื่นจดทะเบียนกับสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม (สวส.)

ขั้นตอนจดทะเบียนและแจ้งสิทธิ์ทางภาษี

การจะได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีนั้นต้องผ่านกระบวนการ 2 ขั้น ไม่ใช่แค่จดทะเบียนบริษัทธรรมดา

• ขั้นที่ 1 — จดทะเบียนกับ สวส.: ยื่นคำขอต่อสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม (สวส.) เพื่อให้ได้สถานะ "วิสาหกิจเพื่อสังคม" อย่างเป็นทางการตาม พ.ร.บ. 2562 หากผ่านการรับรองจะได้รับหมายเลขทะเบียน SE
• ขั้นที่ 2 — แจ้งต่ออธิบดีกรมสรรพากร: SE ที่ต้องการใช้สิทธิ์ยกเว้น CIT ต้องแจ้งผ่านระบบออนไลน์ของกรมสรรพากรที่ newstartup.rd.go.th ภายในรอบบัญชีปีที่ต้องการใช้สิทธิ์ การแจ้งช้าหรือไม่แจ้งจะทำให้เสียสิทธิ์ในรอบบัญชีนั้น

สำหรับ SE ที่ยังไม่ได้จดทะเบียนกับ สวส. แต่ดำเนินงานในลักษณะ "กลุ่มกิจการเพื่อสังคม" (Social Business Group) สามารถจดแจ้งในฐานะกลุ่มก่อน เพื่อรับการสนับสนุนด้านองค์ความรู้และเครือข่าย แต่จะยังไม่ได้รับสิทธิ์ยกเว้น CIT จนกว่าจะจดทะเบียนเป็น SE เต็มรูปแบบ

เงื่อนไขการได้รับและการสูญเสียสิทธิ์ยกเว้นภาษีนิติบุคคล

สิทธิ์ยกเว้น CIT ของ SE ประเภทไม่จ่ายกำไรไม่ได้ครอบคลุมโดยอัตโนมัติตลอดไป มีเงื่อนไขที่ต้องรักษาไว้ตลอดระยะเวลาดำเนินงาน หากฝ่าฝืนข้อใดข้อหนึ่ง SE จะสูญเสียสิทธิ์ทันที

ประเด็นที่ผู้ประกอบการมักมองข้ามคือ การทำธุรกรรมกับบุคคลที่เกี่ยวข้อง เช่น การเช่าสถานที่จากกรรมการหรือผู้ถือหุ้นในราคาที่สูงกว่าตลาด อาจถูกตีความว่าเป็นการจ่ายผลประโยชน์แอบแฝง ซึ่งเป็นความเสี่ยงสูงและควรขอความเห็นจากที่ปรึกษาภาษีก่อน

ภาษีที่ SE ยังต้องยื่นแม้ได้รับการยกเว้น CIT

สิทธิ์ยกเว้น CIT ไม่ได้หมายความว่าพ้นจากภาระภาษีทุกประเภท SE ยังมีภาระภาษีอื่นที่ต้องปฏิบัติตามปกติ

• ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT): หาก SE มีรายได้จากการขายสินค้าหรือให้บริการเกิน 1,800,000 บาทต่อปี ต้องจดทะเบียน VAT และเรียกเก็บ VAT จากลูกค้าในอัตราปัจจุบัน 7% (ปัจจุบันลดจาก 10% โดยพระราชกฤษฎีกา ควรตรวจสอบอัตราที่บังคับใช้ ณ ปีที่ยื่นกับกรมสรรพากร) การได้รับการยกเว้น CIT ไม่มีผลต่อการจดทะเบียน VAT แต่อย่างใด
• ภาษีหัก ณ ที่จ่าย (ภ.ง.ด.): เมื่อ SE จ่ายค่าบริการ ค่าเช่า หรือค่าจ้างให้บุคคลภายนอก ยังต้องหักภาษี ณ ที่จ่ายและนำส่งกรมสรรพากรตามปกติ เช่น ค่าเช่า หักที่อัตรา 5% ค่าบริการวิชาชีพจากบุคคลธรรมดา หักที่อัตรา 3% เป็นต้น
• ภาษีเงินได้พนักงาน (ภ.ง.ด.1): SE ที่มีพนักงานต้องหักภาษี ณ ที่จ่ายจากเงินเดือนและนำส่งภายในวันที่ 7 ของเดือนถัดไป (หรือวันที่ 15 หากยื่นผ่านระบบ e-Filing)
• ประกันสังคม: พนักงานที่มีสัญญาจ้างทุกคนต้องอยู่ในระบบประกันสังคม นายจ้างนำส่งฝ่ายละ 5% ของเงินเดือน (ฐานเงินเดือนสูงสุดที่คำนวณให้ตรวจสอบกับประกันสังคม ณ ปีที่ดำเนินการ)

สิทธิ์ภาษีของผู้ลงทุนและผู้สนับสนุน SE

หนึ่งในข้อดีของการจดทะเบียนเป็น SE ที่ถูกต้องคือผู้ลงทุนและผู้สนับสนุนสามารถนำเงินไปใช้ประโยชน์ทางภาษีได้ ซึ่งช่วยให้ SE ระดมทุนได้ง่ายขึ้น

ข้อควรระวัง: เงื่อนไขสิทธิ์ภาษีของผู้สนับสนุนผูกอยู่กับสถานะการจดทะเบียนของ SE ณ วันที่ลงทุนหรือบริจาค หาก SE ภายหลังสูญเสียสถานะหรือถูกเพิกถอน ผู้ลงทุนอาจถูกทบทวนสิทธิ์ย้อนหลัง ควรตรวจสอบสถานะ SE บนระบบ newstartup.rd.go.th ก่อนทำธุรกรรมทุกครั้ง

ระบบบัญชีและเอกสารที่ SE ต้องจัดเตรียม

แม้ SE ประเภทไม่จ่ายกำไรจะได้รับการยกเว้น CIT แต่กฎหมายบัญชีและข้อกำหนดของ สวส. ยังกำหนดให้ต้องจัดทำบัญชีและงบการเงินอย่างถูกต้องครบถ้วน การมีระบบบัญชีที่ดีไม่ใช่แค่เรื่องกฎหมาย แต่เป็นเครื่องมือพิสูจน์ต่อกรมสรรพากรว่า SE ปฏิบัติตามเงื่อนไขการยกเว้นภาษีครบถ้วน

• งบการเงินประจำปี: SE ที่จัดตั้งในรูปบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนต้องจัดทำงบการเงินตามมาตรฐานรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะ (TFRS for NPAEs) และผ่านการตรวจสอบโดยผู้สอบบัญชีรับอนุญาต (CPA) ก่อนยื่นต่อกรมสรรพากรและ สวส.
• บัญชีแยกแหล่งรายได้: หาก SE มีทั้งรายได้จากกิจกรรม SE และรายได้จากธุรกิจทั่วไปที่ไม่เกี่ยวกับวัตถุประสงค์ SE ต้องแยกบัญชีให้ชัดเจน รายได้ส่วนหลังอาจไม่ได้รับการยกเว้น CIT
• เอกสารพิสูจน์วัตถุประสงค์ SE: ควรจัดเก็บรายงานผลลัพธ์ทางสังคม (Social Impact Report) และเอกสารการใช้จ่ายเงินที่แสดงให้เห็นชัดว่ากิจกรรมทุกอย่างสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ SE เพราะกรมสรรพากรอาจขอตรวจในกรณีสอบสวน
• ทะเบียนผู้ถือหุ้น: SE ต้องรักษาทะเบียนผู้ถือหุ้นให้เป็นปัจจุบัน เนื่องจากเงื่อนไขการยกเว้น CIT ผูกกับข้อห้ามการจ่ายผลประโยชน์ให้ผู้ถือหุ้น การมีทะเบียนที่ถูกต้องช่วยพิสูจน์การปฏิบัติตามกฎ

SE ประเภทจ่ายกำไรได้: ภาระภาษีและการวางแผน

SE ที่เลือกรูปแบบจ่ายกำไรได้ต้องเสียภาษีเงินได้นิติบุคคลในอัตราปกติเหมือนบริษัทธรรมดา หากเข้าเงื่อนไข SME กล่าวคือมีทุนจดทะเบียนชำระแล้วไม่เกิน 5,000,000 บาท ณ วันสิ้นรอบบัญชี และ มีรายได้จากการขายสินค้าและบริการไม่เกิน 30,000,000 บาทในรอบบัญชีนั้น จะได้ใช้อัตราภาษีแบบขั้นบันได ดังนี้ (ข้อมูล ณ ปี 2569)

• กำไรสุทธิส่วนที่ไม่เกิน 300,000 บาท: อัตรา 0% (ยกเว้น)
• กำไรสุทธิส่วนที่เกิน 300,000 บาท แต่ไม่เกิน 3,000,000 บาท: อัตรา 15%
• กำไรสุทธิส่วนที่เกิน 3,000,000 บาทขึ้นไป: อัตรา 20%

ต้องยื่น ภ.ง.ด.51 (ประมาณการกำไรครึ่งปี) ภายในเดือนที่ 8 ของรอบบัญชี และ ภ.ง.ด.50 (รอบบัญชีเต็มปี) ภายใน 150 วันนับจากวันสิ้นรอบบัญชี เช่นเดียวกับบริษัทจำกัดทั่วไป การประมาณกำไรใน ภ.ง.ด.51 ต่ำกว่าความเป็นจริงเกิน 25% จะมีเบี้ยปรับ ควรใช้เครื่องมือประเมินความเสี่ยงภาษีเพื่อตรวจสอบสถานะ เช่น แบบประเมินความเสี่ยงทางภาษีของ A Plus Me

ประเด็นความเสี่ยงสำคัญที่ SE มักพบ

เช็กลิสต์: สิ่งที่ SE ต้องจัดการก่อนสิ้นรอบบัญชี

ใช้รายการต่อไปนี้ทบทวนสถานะความพร้อมด้านบัญชีและภาษีของกิจการก่อนปิดรอบบัญชีแต่ละปี

หากต้องการประเมินความเสี่ยงด้านภาษีของกิจการโดยรวม สามารถใช้ เครื่องมือ Business Health Check หรือ แบบประเมินความเสี่ยงทางภาษี ของ A Plus Me เพื่อระบุจุดที่ต้องปรับปรุงก่อนเข้าสู่ฤดูยื่นแบบ

แหล่งอ้างอิงและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

• กรมสรรพากร (rd.go.th) — ข้อมูลภาษีนิติบุคคล VAT และระบบ e-Filing
• ระบบแจ้งวิสาหกิจเพื่อสังคม กรมสรรพากร — ใช้แจ้งสิทธิ์ยกเว้นภาษีและตรวจสอบสถานะ SE
• สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม (สวส. / SE Thailand) — จดทะเบียน SE และข้อมูลสิทธิประโยชน์
• สภาวิชาชีพบัญชี (TFAC) — มาตรฐานการรายงานทางการเงิน TFRS for NPAEs

คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เกี่ยวกับ บัญชีและภาษีของธุรกิจวิสาหกิจเพื่อสังคม

วิสาหกิจเพื่อสังคมประเภทไม่จ่ายกำไรได้รับการยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลหรือไม่?

ได้รับการยกเว้น หาก SE จดทะเบียนเป็นประเภทไม่จ่ายกำไรตาม พ.ร.บ. ส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562 และแจ้งต่ออธิบดีกรมสรรพากรผ่านระบบ newstartup.rd.go.th โดยต้องปฏิบัติตามเงื่อนไข เช่น ยื่นงบการเงินภายใน 150 วันนับจากวันสิ้นรอบบัญชี ไม่ทำสัญญาหรือจ่ายผลประโยชน์ให้ผู้ถือหุ้น และใช้ทรัพย์สินเพื่อกิจการเพื่อสังคมเท่านั้น

นักลงทุนบุคคลธรรมดาที่ลงทุนใน SE หักลดหย่อนภาษีได้เท่าไหร่?

บุคคลธรรมดาที่ลงทุนในหุ้นหรือหุ้นส่วนของวิสาหกิจเพื่อสังคมที่จดทะเบียนถูกต้อง สามารถนำเงินลงทุนมาหักลดหย่อนภาษีเงินได้ได้สูงสุด 100,000 บาทต่อปีภาษี (ข้อมูล ณ ปี 2569)

วิสาหกิจเพื่อสังคมประเภทจ่ายกำไรได้เสียภาษีเงินได้นิติบุคคลอย่างไร?

SE ประเภทจ่ายกำไรได้ไม่ได้รับการยกเว้น CIT และต้องเสียภาษีตามอัตราปกติ หากเข้าเงื่อนไข SME (ทุนจดทะเบียนชำระแล้ว ≤ 5 ล้านบาท และรายได้ ≤ 30 ล้านบาทต่อรอบบัญชี) จะเสียในอัตราขั้นบันได คือ 0% สำหรับกำไรสุทธิไม่เกิน 300,000 บาท, 15% สำหรับส่วนที่เกิน 300,000 ถึง 3,000,000 บาท และ 20% สำหรับส่วนที่เกิน 3,000,000 บาทขึ้นไป (ข้อมูล ณ ปี 2569)