ตลาดคาร์บอนเครดิตเติบโตขึ้นเรื่อย ๆ ในไทย และมีบริษัท SME หลายแห่งเริ่มเข้ามาเกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็นฝั่งผู้พัฒนาโครงการที่ได้รับเครดิต หรือฝั่งผู้ซื้อเครดิตเพื่อชดเชยคาร์บอน แต่ปัญหาคือเรื่องนี้ยังใหม่มากในแง่บัญชีและภาษี ไม่มีแนวปฏิบัติตายตัวเหมือนซื้อขายสินค้าทั่วไป บทความนี้เขียนสำหรับเจ้าของกิจการที่อยากเข้าใจภาพรวม รู้ว่าควรบันทึกบัญชีอย่างไรในหลักการ และรู้ว่าเรื่องไหนต้องให้ผู้เชี่ยวชาญหรือสรรพากรตัดสินก่อนลงมือทำ

คาร์บอนเครดิต (Carbon Credit) คืออะไร

คาร์บอนเครดิต คือหน่วยที่แสดงว่า มีการลดหรือกักเก็บก๊าซเรือนกระจกได้จริง 1 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (tCO2e) หน่วยนี้สามารถนำไปขายให้บริษัทอื่นที่ต้องการ "ชดเชย" การปล่อยก๊าซของตัวเอง หรือใช้ยืนยันความมุ่งมั่นด้านความยั่งยืน (ESG)

ในประเทศไทย ตลาดอาสาสมัคร (Voluntary Market) ดำเนินการผ่านกลไก T-VER (Thailand Voluntary Emission Reduction) ซึ่งดูแลโดยองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (อบก. หรือ TGO) บริษัทที่พัฒนาโครงการ เช่น โครงการป่าไม้ พลังงานหมุนเวียน หรือลดของเสีย และผ่านการรับรองจาก TGO แล้ว จะได้รับเครดิตมาในระบบ ซึ่งสามารถนำออกขายได้

ธุรกิจเกี่ยวข้องกับคาร์บอนเครดิตได้ใน 2 ฝั่ง

  • ผู้พัฒนาโครงการ / ผู้ขายเครดิต — เป็นเจ้าของโครงการที่ลดก๊าซเรือนกระจก เช่น โรงงานติดตั้งระบบดักจับก๊าซ หรือธุรกิจที่ปลูกป่าและผ่านการรับรอง TGO แล้ว ฝั่งนี้จะ "ได้รับ" เครดิตและมีรายได้เมื่อขายออก
  • ผู้ซื้อเครดิต — บริษัทที่ซื้อเครดิตไปชดเชยการปล่อยก๊าซในกิจกรรมของตัวเอง เช่น ซื้อเพื่อรายงานผล Net Zero หรือตอบรับข้อกำหนดลูกค้าต่างประเทศ ฝั่งนี้มี "รายจ่าย" และต้องบันทึกการใช้เครดิต

การบันทึกบัญชีคาร์บอนเครดิต — หลักการเบื้องต้น

ปัจจุบัน (ข้อมูล ณ กลางปี 2569) ยังไม่มีมาตรฐานการบัญชีเฉพาะเจาะจงสำหรับคาร์บอนเครดิตในไทย สภาวิชาชีพบัญชี (TFAC) อยู่ระหว่างติดตามแนวทางระดับสากล ดังนั้นการบันทึกในปัจจุบันจึงต้องอาศัยหลักการทั่วไปของมาตรฐานการรายงานทางการเงินที่บังคับใช้ และการพิจารณาจาก วัตถุประสงค์การถือครอง เป็นหลัก

บันทึกเป็นอะไร ขึ้นอยู่กับว่าถือไว้เพื่ออะไร

หลักการที่ผู้ประกอบการและนักบัญชีใช้อ้างอิงอยู่ในปัจจุบัน แบ่งกรอบคิดออกเป็น 2 แนวทาง:

  • ถือไว้เพื่อขายในกิจกรรมปกติ (ค้าขายเครดิต) — แนวทางที่มักพิจารณาคือบันทึกเป็น สินค้าคงเหลือ (Inventory) วัดมูลค่าตามต้นทุน และรับรู้รายได้เมื่อโอนเครดิตให้ผู้ซื้อแล้ว
  • ถือไว้ใช้เองในระยะยาว (ชดเชยคาร์บอนของกิจการ) หรือรอขายแต่ไม่ใช่ธุรกิจหลัก — แนวทางที่มักพิจารณาคือบันทึกเป็น สินทรัพย์ไม่มีตัวตน (Intangible Asset) ต้นทุนการพัฒนาโครงการ หรือสินทรัพย์อื่น ขึ้นอยู่กับลักษณะที่แท้จริงและข้อเท็จจริงของแต่ละกิจการ

สิ่งสำคัญ: การเลือกแนวทางควรปรึกษาผู้สอบบัญชีหรือนักบัญชีวิชาชีพก่อน เพราะการเลือกผิดประเภทสินทรัพย์มีผลต่อการคำนวณกำไรขาดทุนและภาษีโดยตรง

ต้นทุนที่นำมารวมในราคาทุน

สำหรับผู้พัฒนาโครงการ ต้นทุนที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการได้มาซึ่งเครดิต เช่น ค่าธรรมเนียมการขึ้นทะเบียน ค่าตรวจสอบรับรอง ค่าที่ปรึกษา และต้นทุนการพัฒนาโครงการที่จัดสรรได้ชัดเจน โดยทั่วไปจะนำมารวมเป็นต้นทุนของเครดิตที่บันทึกในบัญชี ส่วนค่าใช้จ่ายทั่วไปที่ไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงจะบันทึกเป็นค่าใช้จ่ายในงวด

รายได้จากการขายคาร์บอนเครดิต — บันทึกอย่างไรและต้องมีเอกสารอะไร

เมื่อขายเครดิตออกไป รายได้ (ส่วนต่างระหว่างราคาขายและต้นทุน) จะบันทึกในงวดที่โอนเครดิตให้ผู้ซื้อเสร็จสิ้นแล้ว เงื่อนไขการรับรู้รายได้ต้องสอดคล้องกับหลักการรับรู้รายได้ของมาตรฐานที่ใช้ กล่าวคือ ความเสี่ยงและผลตอบแทนหลักต้องโอนไปยังผู้ซื้ออย่างชัดเจน

เอกสารหลักฐานที่ควรมีสำหรับแต่ละธุรกรรม

  • หนังสือยืนยันการโอนเครดิตจากระบบทะเบียน TGO (ใบยืนยันการตัดบัญชีเครดิต / Cancellation Certificate หรือ Transfer Record)
  • สัญญาซื้อขาย หรือข้อตกลงที่ระบุจำนวนเครดิต ราคา และวันที่ส่งมอบ
  • ใบแจ้งหนี้ (Invoice) ที่ระบุจำนวนเครดิต (tCO2e) ราคาต่อหน่วย และมูลค่ารวม
  • หลักฐานการรับชำระเงิน
  • เอกสารยืนยันจากโครงการ เช่น Verification Report หรือ Monitoring Report ที่ผ่านการรับรอง

เอกสารชุดนี้สำคัญมากทั้งในแง่บัญชีและภาษี หากขาดเอกสารที่ชัดเจน สรรพากรอาจตั้งคำถามเรื่องการรับรู้รายได้หรือการหักรายจ่ายในภายหลัง

ประเด็นภาษีที่ต้องพิจารณา

คาร์บอนเครดิตเป็นเรื่องใหม่ในบริบทกฎหมายภาษีไทย กรมสรรพากรยังไม่มีแนวปฏิบัติเฉพาะสำหรับคาร์บอนเครดิตออกมาอย่างชัดเจน ณ ขณะที่เขียนบทความนี้ ดังนั้นจุดต่าง ๆ ด้านล่างเป็นการนำหลักภาษีทั่วไปมาพิจารณาในเชิงหลักการ และ ควรตรวจสอบกับสรรพากรหรือที่ปรึกษาภาษีก่อนดำเนินการทุกกรณี

ภาษีเงินได้นิติบุคคล (CIT)

กำไรที่เกิดจากการขายคาร์บอนเครดิต (ราคาขาย หักต้นทุน) โดยหลักทั่วไปถือเป็นรายได้ที่ต้องนำมารวมคำนวณกำไรสุทธิเพื่อเสียภาษีเงินได้นิติบุคคล อัตราภาษีขึ้นอยู่กับขนาดและโครงสร้างของกิจการ (ข้อมูล ณ ปี 2569 สำหรับ SME ที่มีทุนชำระแล้วไม่เกิน 5,000,000 บาท และรายได้ไม่เกิน 30,000,000 บาทต่อรอบบัญชี จะใช้อัตราก้าวหน้า ส่วนกิจการที่ไม่เข้าเกณฑ์จะใช้อัตรามาตรฐาน)

ประเด็นที่ต้องระวัง: หากโครงการพัฒนาคาร์บอนเครดิตใช้เวลาหลายปี การรับรู้รายได้และการจับคู่รายจ่ายต้องทำอย่างสม่ำเสมอและมีเหตุผลรองรับ ไม่ใช่รับรู้รายได้หมดปีเดียวหากขายเป็นงวด

ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) — ยังต้องตรวจสอบ

นี่คือประเด็นที่ยังมีความไม่ชัดเจนสูงที่สุด การขายคาร์บอนเครดิตอาจพิจารณาได้ว่าเป็น "การขายสินค้า" หรือ "การให้บริการ" หรืออาจเข้าข่ายยกเว้นได้ในบางกรณี ซึ่งขึ้นอยู่กับลักษณะธุรกรรมและการตีความของสรรพากร บริษัทที่อยู่ในระบบ VAT ควรหารือกับที่ปรึกษาภาษีและ/หรือขอ Ruling จากกรมสรรพากรโดยตรงก่อนออกใบกำกับภาษี เพื่อหลีกเลี่ยงการออกใบกำกับภาษีผิดประเภท

ภาษีหัก ณ ที่จ่าย

ในการซื้อขายระหว่างนิติบุคคล ผู้ซื้ออาจมีหน้าที่หักภาษี ณ ที่จ่าย (ภ.ง.ด.53) ก่อนจ่ายค่าเครดิต ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการจัดประเภทธุรกรรม ซึ่งต้องพิจารณาตามประเภทรายได้ที่สรรพากรกำหนด ควรตรวจสอบกับที่ปรึกษาภาษีก่อนทำธุรกรรมครั้งแรก

ใช้บทความนี้ตรวจอะไรกับธุรกิจได้บ้าง

ก่อนจะบันทึกบัญชีหรือยื่นภาษีธุรกรรมคาร์บอนเครดิต ลองผ่านจุดตรวจด้านล่างนี้ก่อน ถ้าตอบ "ยัง" ในข้อไหน นั่นคือสัญญาณว่าต้องหารือผู้เชี่ยวชาญก่อนลงมือ:

เช็กลิสต์ก่อนบันทึกบัญชีคาร์บอนเครดิต

  • ระบุแล้วว่ากิจการเป็นฝั่งผู้ขายเครดิต ผู้ซื้อเครดิต หรือทั้งสองฝั่ง
  • ชัดเจนแล้วว่าถือเครดิตไว้เพื่ออะไร (ขายในกิจกรรมปกติ หรือใช้เองระยะยาว) เพื่อเลือกประเภทสินทรัพย์ที่บันทึก
  • มีเอกสารยืนยันการโอนเครดิตจาก TGO ครบถ้วนสำหรับทุกธุรกรรม
  • มีสัญญาซื้อขายและ Invoice ที่ระบุจำนวน tCO2e ราคาต่อหน่วย และวันส่งมอบชัดเจน
  • ได้ปรึกษาผู้สอบบัญชีหรือนักบัญชีวิชาชีพเรื่องการจัดประเภทสินทรัพย์แล้ว
  • ได้ตรวจสอบประเด็น VAT และภาษีหัก ณ ที่จ่ายกับที่ปรึกษาภาษีก่อนออกใบกำกับภาษีแล้ว
  • มีนโยบายบัญชีที่สม่ำเสมอและบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรในคู่มือบัญชีของกิจการ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในธุรกรรมคาร์บอนเครดิต

  • บันทึกเครดิตเป็นประเภทสินทรัพย์ผิด เช่น ใช้เป็นสินค้าคงเหลือทั้งที่ตั้งใจถือระยะยาว ส่งผลให้คำนวณกำไรและภาษีผิดพลาด
  • รับรู้รายได้ก่อนที่การโอนเครดิตในระบบ TGO เสร็จสมบูรณ์ ทำให้รายได้และเอกสารไม่ตรงกัน
  • ขาดเอกสาร Verification Report หรือ Transfer Record ที่ทำให้สรรพากรไม่สามารถตรวจสอบยืนยันได้
  • ไม่ได้คุยเรื่อง VAT ก่อนทำธุรกรรม แล้วออกหรือไม่ออกใบกำกับภาษีผิดประเภท
  • นำต้นทุนทั่วไปของบริษัทมารวมเป็นต้นทุนเครดิตโดยไม่มีการจัดสรรที่มีเหตุผล ทำให้กำไรและรายจ่ายคลาดเคลื่อน
  • ไม่ได้กำหนดนโยบายบัญชีล่วงหน้า ทำให้แต่ละธุรกรรมบันทึกต่างกัน และอธิบายต่อผู้สอบบัญชีไม่ได้

แหล่งอ้างอิงและเอกสารที่ควรศึกษาเพิ่มเติม

คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เกี่ยวกับ การจัดการบัญชีและภาษีคาร์บอนเครดิต

คาร์บอนเครดิตบันทึกบัญชีเป็นสินทรัพย์ประเภทใด?

ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์การถือครอง หากถือเพื่อขายในกิจกรรมปกติของกิจการ มักพิจารณาบันทึกเป็นสินค้าคงเหลือ (Inventory) หากถือเพื่อใช้ชดเชยคาร์บอนของกิจการเองหรือไม่ใช่กิจกรรมหลัก อาจพิจารณาบันทึกเป็นสินทรัพย์ไม่มีตัวตน (Intangible Asset) หรือสินทรัพย์อื่น ทั้งนี้ยังไม่มีมาตรฐานการบัญชีเฉพาะสำหรับคาร์บอนเครดิตในไทย ควรปรึกษาผู้สอบบัญชีหรือนักบัญชีวิชาชีพก่อนตัดสินใจ

รายได้จากการขายคาร์บอนเครดิตต้องเสียภาษีอย่างไร?

กำไรจากการขายคาร์บอนเครดิตโดยหลักทั่วไปถือเป็นรายได้ที่ต้องนำมารวมคำนวณกำไรสุทธิเพื่อเสียภาษีเงินได้นิติบุคคล (CIT) ตามอัตราที่ใช้กับกิจการนั้น สำหรับ VAT และภาษีหัก ณ ที่จ่าย กรมสรรพากรยังไม่มีแนวปฏิบัติเฉพาะสำหรับคาร์บอนเครดิตออกมาอย่างชัดเจน ณ กลางปี 2569 ควรปรึกษาที่ปรึกษาภาษีหรือขอ Ruling จากกรมสรรพากรก่อนดำเนินธุรกรรม