เมื่อบริษัทจำกัดมีผลประกอบการที่ดีจนมี "กำไรสุทธิ" และพร้อมที่จะจ่ายเงินปันผลตอบแทนคืนให้กับผู้ถือหุ้น สิ่งที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) กำหนดให้คณะกรรมการบริษัทต้องกระทำควบคู่กันไปคือ การจัดสรรเงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) ซึ่งจุดนี้ผู้ประกอบการหลายคนมักสับสนกับตัวเลข กำไรสะสม (Retained Earnings) ในงบการเงิน

1. กำไรสะสม (Retained Earnings) คืออะไร?

กำไรสะสม คือ ผลสะสมของกำไรสุทธิจากการดำเนินงานของบริษัทตั้งแต่วันแรกที่จัดตั้งขึ้นจนถึงปัจจุบัน หักลบด้วยผลขาดทุนสะสมในอดีต และหักลบด้วยเงินปันผลที่ได้ประกาศจ่ายไปแล้วทั้งหมด

กำไรสะสมจะแสดงอยู่ในงวดบัญชีส่วนของผู้ถือหุ้น (Equity) ในงบแสดงฐานะการเงิน หากกำไรสะสมมีค่าเป็นบวก บริษัทสามารถนำกำไรนี้ไปประกาศจ่ายปันผล หรือโอนกลับไปใช้เป็นเงินทุนหมุนเวียน/ขยายกิจการต่อได้

2. เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) คืออะไร?

เงินสำรองตามกฎหมาย คือ กำไรสะสมบางส่วนที่กฎหมายบังคับให้ "แช่แข็ง" หรือล็อกไว้เพื่อเป็นเกราะป้องกันความมั่นคงทางการเงินของบริษัท ห้ามนำส่วนนี้มาประกาศจ่ายปันผลให้แก่ผู้ถือหุ้นจนกว่าจะมีการจดทะเบียนเลิกบริษัท

เป้าหมายหลักคือการเตรียมเงินทุนสำรองไว้รองรับผลขาดทุนที่อาจจะเกิดขึ้นในอนาคต เพื่อปกป้องเจ้าหนี้ของบริษัทไม่ให้ได้รับผลกระทบจากการที่ผู้ถือหุ้นดึงกำไรออกไปจนหมดตัว

3. กฎหมายบังคับจัดสรรเงินสำรองตามกฎหมายอย่างไร?

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1202 กำหนดเกณฑ์ปฏิบัติไว้ว่า:

ข้อกำหนดทางกฎหมาย:
บริษัทจำกัดต้องจัดสรรกำไรสุทธิ อย่างน้อย 5% ของยอดกำไรสุทธิประจำปี เข้าไปเป็นทุนสำรองทางกฎหมาย ทุกครั้งที่มีการประกาศจ่ายเงินปันผล จนกว่าทุนสำรองนั้นจะมีสัดส่วนสะสมรวมกันถึง 10% ของทุนจดทะเบียนของบริษัท (หรือมากกว่านั้นหากระบุไว้ในข้อบังคับบริษัท)

ตัวอย่างการคำนวณ:

บริษัท A มีทุนจดทะเบียน 1,000,000 บาท (เป้าหมายเงินสำรองตามกฎหมาย 10% = 100,000 บาท)
ปีที่ 1 บริษัทประกาศจ่ายปันผลจากกำไรสุทธิ 200,000 บาท
- กฎหมายบังคับให้ต้องหักเงินสำรองอย่างน้อย 5% ของกำไรสุทธิ = 10,000 บาท เข้าบัญชีเงินสำรองตามกฎหมาย
- ส่วนกำไรที่เหลือนำไปจ่ายปันผลจริงให้ผู้ถือหุ้นได้สูงสุด = 190,000 บาท
- ทางบัญชีจะบันทึกโยกยอดจากบัญชีกำไรสะสมที่ยังไม่ได้จัดสรร ไปยังบัญชีทุนสำรองตามกฎหมาย

ความต่างที่เจ้าของธุรกิจควรรู้

ประเด็นเปรียบเทียบ กำไรสะสมที่ยังไม่ได้จัดสรร เงินสำรองตามกฎหมาย
การนำไปจ่ายเงินปันผล สามารถนำไปประกาศจ่ายปันผลให้กับผู้ถือหุ้นได้ ห้ามนำไปจ่ายเงินปันผลเด็ดขาด (ถูกล็อกไว้ตามกฎหมาย)
สัดส่วนเพดานสูงสุด ไม่มีขีดจำกัด ขึ้นอยู่กับผลกำไรจริงสะสม จำกัดเพดานขั้นต่ำไว้ที่ 10% ของทุนจดทะเบียนบริษัท
กรณีมีผลขาดทุนสะสม จะลดมูลค่าลงตามผลการดำเนินงานที่ขาดทุนจริง สามารถนำยอดเงินสะสมนี้ไปลดหรือชดเชยผลขาดทุนสะสมได้

สรุป

เงินสำรองตามกฎหมายเป็นหน้าที่สำคัญที่กรรมการบริษัทและพนักงานบัญชีต้องตรวจเช็กและทำการโยกบัญชีทุกครั้งที่มีการออกมติจ่ายปันผล การไม่จัดสรรเงินสำรองตามกฎหมายให้ครบถ้วนก่อนจ่ายปันผลนอกจากจะขัดต่อระเบียบ ป.พ.พ. แล้ว อาจทำให้มติการจ่ายปันผลในครั้งนั้นกลายเป็นโมฆะได้ เจ้าของกิจการจึงควรปรึกษาสำนักงานบัญชีทุกครั้งก่อนจัดเตรียมการประชุมจ่ายปันผล

ใช้บทความนี้ตรวจอะไรกับธุรกิจได้บ้าง

บทความเรื่อง เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) vs กำไรสะสม (Retained Earnings) ต่างกันอย่างไร ควรใช้เป็นจุดเริ่มต้นในการตรวจเอกสารจริงของกิจการ ไม่ควรใช้แทนคำปรึกษาเฉพาะกรณี เพราะผลทางบัญชีและภาษีขึ้นกับข้อเท็จจริง เอกสาร และรอบเวลาที่เกิดรายการ

เช็กลิสต์ก่อนใช้เรื่องนี้กับธุรกิจ

  • ระบุว่าหัวข้อนี้กระทบรายได้ รายจ่าย ภาษี เอกสาร หรือเงินสดของกิจการส่วนใด
  • รวบรวมสัญญา ใบแจ้งหนี้ ใบเสร็จ ใบกำกับภาษี และหลักฐานชำระเงินที่เกี่ยวข้อง
  • ให้ผู้ทำบัญชีตรวจผลต่อ VAT ภาษีหัก ณ ที่จ่าย ภาษีเงินได้นิติบุคคล และงบการเงินก่อนปิดรอบ

ข้อผิดพลาดที่ควรระวัง

  • อ่านหลักการถูกต้องแต่ไม่มีเอกสารจริงรองรับรายการที่บันทึกบัญชี
  • ใช้วิธีเดียวกันกับทุกรายการโดยไม่ดูประเภทผู้รับเงินหรือรูปแบบสัญญา
  • ปล่อยให้แก้ตอนปิดงบปลายปี ทั้งที่ควรจัดการตั้งแต่รอบเดือนที่เกิดรายการ

แหล่งอ้างอิงที่ใช้ทบทวน

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) vs กำไรสะสม (Retained Earnings) ต่างกันอย่างไร ควรใช้กับธุรกิจแบบไหน?

บทความเรื่อง เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) vs กำไรสะสม (Retained Earnings) ต่างกันอย่างไร เหมาะสำหรับเจ้าของกิจการ SME ที่ต้องการเข้าใจผลต่อบัญชี ภาษี และเอกสารของบริษัท แต่ควรเทียบกับข้อเท็จจริงของกิจการตนเองก่อนตัดสินใจ

ต้องเตรียมเอกสารอะไรก่อนปรึกษาเรื่อง เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) vs กำไรสะสม (Retained Earnings) ต่างกันอย่างไร?

ควรเตรียมเอกสารประกอบรายการจริง เช่น สัญญา ใบแจ้งหนี้ ใบเสร็จ ใบกำกับภาษี หลักฐานโอนเงิน และรายการเดินบัญชี เพื่อให้ผู้ทำบัญชีประเมินผลภาษีได้แม่นยำ

ถ้าทำ เงินสำรองตามกฎหมาย (Legal Reserve) vs กำไรสะสม (Retained Earnings) ต่างกันอย่างไร ผิดไปแล้วควรแก้ย้อนหลังหรือไม่?

ควรให้ผู้ทำบัญชีตรวจผลกระทบก่อนว่าเกี่ยวกับ VAT ภาษีหัก ณ ที่จ่าย ภาษีเงินได้นิติบุคคล หรืองบการเงินหรือไม่ จากนั้นจึงพิจารณายื่นปรับปรุงแบบหรือบันทึกปรับปรุงบัญชีตามรอบที่ถูกต้อง